Kinh nghiệm lái xe đường đèo an toàn mà nhiều tài xế lâu năm hay truyền lại thường gói trong một câu: lên đèo thì lo cho máy, xuống đèo thì lo cho phanh. Điều người mới hay bất ngờ là chiều xuống mới là chiều nguy hiểm hơn, dù xe chạy nhẹ và có vẻ dễ dàng. Lý do nằm ở thói quen dùng phanh thay cho động cơ: đạp giữ phanh suốt một con dốc dài khiến phanh nóng dần và yếu đi đúng lúc bạn cần nó nhất.
Bài này đi lần lượt từ khâu chuẩn bị, cách lên đèo, cách xuống đèo, ôm cua, nhường đường, cho tới sương mù và đường cứu nạn. Mọi thứ ở đây là nguyên lý để bạn hiểu vì sao phải làm vậy; còn để nó thành phản xạ, bạn vẫn cần những chuyến đi đèo đầu tiên có một người lái vững ngồi cạnh nhắc nhở.
Kinh nghiệm lái xe đường đèo an toàn bắt đầu từ trước khi lăn bánh
Kiểm tra phanh, lốp và nước làm mát
Phanh là thứ đầu tiên cần xem, vì cả chặng xuống đèo sẽ dựa vào nó. Nếu bàn đạp có cảm giác sâu hơn bình thường, phanh có tiếng rít, hoặc xe hơi lệch về một bên khi phanh, hãy mang xe đi kiểm tra trước chuyến đi chứ đừng hy vọng nó chịu thêm được vài con dốc. Lốp cần đủ áp suất theo khuyến cáo của nhà sản xuất ghi trên xe và còn đủ gai, vì mặt đường đèo thường có sỏi, cát và vệt dầu. Nước làm mát cũng quan trọng không kém, bởi leo dốc dài là lúc động cơ làm việc nặng nhất.
Đèn, còi và tầm nhìn
Đèn pha, đèn cốt, đèn sương mù nếu xe có, đèn xi nhan và còi đều phải hoạt động tốt, vì trên đèo chúng là cách để xe phía bên kia khúc cua biết bạn đang tới. Kính chắn gió sạch và cần gạt nước còn tốt cũng thuộc nhóm này, bởi sương và mưa trên núi có thể kéo tới rất nhanh.
Nghỉ ngơi đủ trước chuyến đi
Người ta hay nghĩ kinh nghiệm lái xe đường đèo an toàn chủ yếu nằm ở chiếc xe, nhưng người lái mới là phần dễ xuống sức nhất. Đường đèo không có những đoạn thẳng dài để thả lỏng: tay đánh lái liên tục, mắt đọc cua liên tục, chân chuyển giữa ga và phanh liên tục, nên mệt mỏi đến nhanh hơn nhiều so với đường bằng. Một đêm ngủ đủ, bữa ăn vừa phải và kế hoạch dừng nghỉ ở chỗ an toàn là phần chuẩn bị không kém gì kiểm tra xe; thấy buồn ngủ thì dừng, đừng cố thêm một đoạn.
Trong chuỗi kinh nghiệm thực hành, bạn có thể đọc thêm bài Mẹo đỗ xe ô tô song song dễ nhất để bổ sung một kỹ năng khác.
Lên đèo: về số trước khi xe hụt hơi
Chọn số thấp trước khi vào dốc
Lỗi phổ biến của người mới là giữ nguyên số đang đi rồi đợi xe hụt hơi mới về số. Lúc đó xe đã mất đà, động cơ đang gồng, và chuyển số giữa dốc với xe số sàn rất dễ làm xe khựng lại hoặc trôi lùi. Cách đúng là nhìn con dốc từ xa và về số thấp ngay trước khi vào dốc, để động cơ có đủ lực kéo từ đầu. Với xe số tự động, hộp số thường tự xử lý, nhưng ở dốc dài bạn vẫn có thể chủ động chọn chế độ số thấp để xe không phải chuyển số lên xuống liên tục.
Giữ đà đều, không nhấp nhả ga
Theo kinh nghiệm lái xe đường đèo an toàn, lên dốc cần một lực kéo ổn định chứ không cần những cú đạp ga mạnh. Nhấp nhả ga liên tục làm xe giật cục, tốn nhiên liệu và khiến bạn khó kiểm soát khi ôm cua ngay sau đó. Hãy giữ chân ga đều, chấp nhận đi chậm hơn một chút và để ý đồng hồ nhiệt độ động cơ; nếu kim nhiệt tăng bất thường, hãy tìm chỗ an toàn để dừng cho máy nguội, đừng cố leo tiếp.
Dừng giữa dốc thì dùng phanh tay hỗ trợ
Trên đèo có lúc bạn buộc phải dừng giữa dốc, vì kẹt xe, vì xe phía trước chờ nhường đường hoặc vì đoạn đang sửa. Khi dừng, hãy kéo phanh tay để giữ xe thay vì chỉ ghì phanh chân, và khi khởi hành lại thì phối hợp ga, côn với việc nhả phanh tay giống như bài khởi hành ngang dốc lúc học.
Để mở rộng phần này, bạn có thể xem thêm kỹ thuật lái xe lên và xuống dốc.
Xuống đèo nguy hiểm hơn lên đèo, trọng tâm của kinh nghiệm lái xe đường đèo an toàn
Vì sao đạp phanh liên tục là cái bẫy
Phanh hoạt động bằng ma sát, và ma sát sinh nhiệt. Trên đường bằng, bạn phanh vài lần rồi nhả, phanh có thời gian nguội; còn xuống một con dốc dài mà đạp giữ phanh từ đầu đến cuối thì má phanh và đĩa phanh nóng dần, tới lúc nào đó lực phanh giảm rõ rệt dù bạn đạp mạnh hơn. Điều đáng sợ là hiện tượng này thường xuất hiện khi đã xuống được một quãng dài, lúc xe có đà lớn và bạn cần phanh nhất. Vì thế mọi lời khuyên về xuống đèo đều quy về một ý: đừng bắt phanh làm việc một mình.
Số thấp, phanh theo nhịp và không bao giờ về N
Nguyên tắc là để động cơ gánh phần lớn việc giảm tốc, còn phanh chỉ hỗ trợ. Trước khi bắt đầu xuống, hãy về số thấp; khi xe vẫn vào số và bạn nhả ga, lực cản của động cơ, thường gọi là phanh động cơ, sẽ giữ xe ở tốc độ vừa phải mà phanh gần như không phải làm việc. Với xe số tự động, hãy chọn vị trí số thấp hoặc chế độ chuyển số bằng tay theo hướng dẫn của chính xe bạn, vì để nguyên chế độ chạy thường, hộp số có xu hướng chuyển lên số cao khi xe trôi dốc.
Khi cần phanh, hãy phanh theo từng nhịp ngắn: đạp dứt khoát để giảm tốc rồi nhả hẳn, cho phanh có khoảng nghỉ giữa các lần, thay vì đặt chân rà phanh suốt con dốc. Điều tuyệt đối không làm là về N hoặc đạp côn để xe thả trôi cho đỡ tốn xăng. Khi đó xe mất hẳn phanh động cơ, toàn bộ việc giữ tốc độ dồn lên phanh, và nếu phanh nóng thì bạn không còn gì để dựa vào.
Nhận biết phanh đang quá nóng
Tình trạng phanh quá nóng thường báo trước bằng vài dấu hiệu khá rõ. Đừng bỏ qua chúng với suy nghĩ cố thêm một đoạn nữa là hết dốc.
| Dấu hiệu | Điều đang xảy ra | Nên làm |
|---|---|---|
| Mùi khét như cao su hay má phanh cháy | Má phanh và đĩa phanh đang quá nhiệt | Về số thấp hơn nếu còn có thể, giảm dần tốc độ và tìm chỗ dừng |
| Bàn đạp mềm, đạp sâu hơn bình thường | Hệ thống phanh đang mất dần hiệu lực | Thôi đạp giữ, tận dụng phanh động cơ tối đa |
| Phanh kém ăn, xe giảm tốc chậm dù đạp mạnh | Lực ma sát đã giảm vì nhiệt | Dừng ở nơi an toàn, chờ phanh nguội hẳn |
Khi dừng cho phanh nghỉ, hãy chọn chỗ rộng, cách xa khúc cua, xe khác nhìn thấy được từ xa, bật đèn cảnh báo và đợi đủ lâu. Không dội nước lạnh lên bánh xe đang nóng, vì chênh lệch nhiệt đột ngột có thể làm hỏng đĩa phanh. Nếu tình huống đã chuyển sang mất phanh thật sự, cách xử lý theo thứ tự ưu tiên nằm trong bài riêng về xử lý mất phanh, bạn nên đọc thêm trước chuyến đi.
Nếu muốn đọc thêm tình huống thực tế, bạn có thể xem kinh nghiệm lái xe tại Hà Nội.
Ôm cua và nhường đường trên đèo hẹp
Giảm tốc trước cua, không phanh trong cua
Nguyên tắc ôm cua trên đèo là chậm khi vào, đều trong cua và chỉ tăng ga nhẹ khi ra. Phanh và giảm số phải xong khi xe còn đang đi thẳng, trước lúc bắt đầu đánh lái. Phanh gấp khi xe đã nghiêng trong cua sẽ dồn trọng lượng lên bánh trước, làm lốp mất bám và xe dễ văng ra ngoài hoặc lấn sang làn ngược chiều.
Đi đúng phần đường, báo hiệu ở cua khuất
Ở cua gắt, nhiều người có thói quen cắt cua cho đỡ phải đánh lái, và đó là nguyên nhân của không ít vụ va chạm trực diện. Một phần quan trọng của kinh nghiệm lái xe đường đèo an toàn là luôn giả định phía sau vách núi có một chiếc xe tải lớn đang ôm cua rộng. Hãy giữ xe trong phần đường của mình, và ở những khúc cua khuất tầm nhìn, bấm còi ngắn vào ban ngày hoặc nháy đèn pha cốt vào ban đêm để xe phía bên kia biết có người đang tới.
Ai nhường ai khi đường chỉ vừa một xe
Trên những đoạn đèo hẹp, nguyên tắc chung mà nhiều người lái vẫn áp dụng là xe xuống dốc thường nhường cho xe lên dốc. Lý do là xe lên dốc nếu phải dừng rồi khởi hành lại sẽ khó hơn nhiều, còn xe xuống dốc dễ dừng và dễ lùi vào chỗ tránh hơn. Tuy vậy, đây chỉ là thông lệ; việc nhường đường trên đèo cụ thể phải theo quy định hiện hành và biển báo tại chỗ, và khi hai xe đã đối đầu thì xe nào gần chỗ tránh hơn nên chủ động lùi vào.
Sương mù, mưa, vượt xe và đường cứu nạn
Khi sương mù và mưa phủ đèo
Sương trên núi có thể dày lên chỉ sau một khúc cua, còn mưa làm mặt đường trơn hẳn, nhất là chỗ có lá cây hay đất đá trôi xuống. Kinh nghiệm lái xe đường đèo an toàn lúc này là giảm tốc sao cho bạn luôn dừng được trong phạm vi mình nhìn thấy, bật đèn cốt và đèn sương mù nếu có, không bật đèn pha vì ánh sáng hắt ngược vào sương làm bạn chói hơn. Nếu sương dày tới mức không còn nhìn rõ mép đường, hãy tấp vào chỗ rộng, bật đèn cảnh báo và đợi, thay vì cố bám đuôi xe phía trước.
Vì sao không vượt ở khúc cua và đoạn khuất tầm nhìn
Vượt xe đòi hỏi bạn chiếm làn ngược chiều trong một khoảng thời gian, và trên đèo bạn gần như không bao giờ nhìn đủ xa để biết khoảng thời gian đó có an toàn hay không. Khúc cua, đỉnh dốc và đoạn bị vách núi che là những nơi xe ngược chiều có thể xuất hiện đúng lúc bạn đang ở giữa làn. Chờ tới đoạn thẳng, thoáng và được phép vượt theo vạch kẻ, biển báo luôn đáng hơn một cú đánh cược.
Đường cứu nạn là gì và dùng khi nào
Trên một số con dốc dài, bạn sẽ thấy biển báo đường cứu nạn: một nhánh đường ngắn tách khỏi đường chính, thường dốc ngược lên hoặc phủ lớp vật liệu rời để hãm xe lại. Nó được làm ra cho đúng một tình huống, đó là khi phanh đã mất tác dụng và xe không thể dừng bằng cách thông thường. Khi đó, hãy đánh lái vào đường cứu nạn gần nhất, giữ tay lái thẳng và chấp nhận xe hư hỏng, vì như vậy an toàn hơn rất nhiều so với cố lao hết dốc.
Tự tin trên đèo đến từ thói quen, không từ may mắn
Tóm lại, kinh nghiệm lái xe đường đèo an toàn không nằm ở tay lái hoa mỹ mà ở vài thói quen đơn giản: kiểm tra xe trước khi đi, về số trước khi vào dốc, để động cơ gánh việc giảm tốc khi xuống, phanh theo nhịp và giảm tốc trước khi vào cua. Trong đó, xuống đèo là phần đáng tập kỹ nhất, vì sai lầm ở đó thường không có cơ hội sửa. Nếu mới có bằng, hãy chọn những chuyến đi đèo đầu tiên vào ban ngày, thời tiết tốt và có người lái vững ngồi cạnh, để những nguyên lý này dần trở thành phản xạ của chính bạn.
